Deel

NPO-Ombudsman buigt zich over 'Opstandelingen' in Bergen

De specifieke insteek brengt mogelijk eerder een invoelende dan een kritische houding mee...

NPO-Ombudsman buigt zich over 'Opstandelingen' in Bergen

In het BNNVARA-programma Opstandelingen zien we burgers in conflict met overheden of met elkaar. Hoe kan het dat sommige kwesties zó uit de hand lopen? Over één van de afleveringen komt een klacht binnen. Om het beeld te kunnen schetsen van “een zielige maar strijdbare burger” hebben de journalistieke programmamakers zaken niet onderzocht of wel bekeken maar “de waarheid vervolgens verzwegen,” zo schrijft de klager. De ombudsman oordeelt dat de programmamakers veel ruimte mogen nemen bij het maken van dit programma, maar dat niet álles kan.

De uitzending en de klacht
In juni 2019 zendt BNNVARA de serie Opstandelingen uit, een viertal programma’s waarin, volgens de website van de omroep, presentator Sophie Hilbrand buurten en dorpen bezoekt waar “bewoners zich het slachtoffer voelen van voortdurend bestuurlijk onrecht en in conflict zijn met het lokale bestuur of met elkaar”. Iedere aflevering draait om een lokaal conflict. Sophie probeert samen met de opstandelingen en bestuurders de kern van het probleem te ontrafelen. Waar is het mis gegaan en hoe heeft het zo uit de hand kunnen lopen? De aflevering van 19 juni betreft de gemeente Bergen, waar bestuur en een aantal burgers al lang met elkaar overhoop liggen. Het programma laat zien waarom één bewoner zich door de gemeente gemangeld voelt en hoe hij samen met enkele andere dorpsbewoners de strijd aangaat.

De klager, een inwoner van het dorp, schrijft dat “in het programma de gemeente Bergen, het college van B&W, de gemeenteraad, het ambtenarenapparaat, een viertal makelaars en huurders van gemeentelijke woningen afgeschilderd [worden] als door en door corrupt. Het tegendeel is echter het geval. Om tot het door de makers gewenste beeld te komen van een zielige maar strijdbare burger tegenover een harteloze, corrupte en niet tot overleg bereid zijnde overheid, hebben de makers in hun uitzending ‘feiten’ en beweringen niet onderzocht, of wél onderzocht maar de waarheid vervolgens verzwegen.” De klager gaat op een website met lokaal nieuws met de regisseur van het programma in discussie, maar ze blijven het oneens of dit programma journalistiek ongeoorloofd eenzijdig is.

De klager vraagt mij vervolgens om de betrokken omroep “tot rectificatie te dwingen, BNNVARA en de makers te dwingen hun excuses aan te bieden en BNNVARA op te dragen te gaan onderhandelen over een gepaste schadevergoeding aan alle betrokkenen. Tot de laatste groep behoren ook de inwoners van de gemeente Bergen, aangezien zij worden afgeschilderd als leden van een corrupte gemeenschap.”

Vooraf
Om over één ding direct helder te zijn: ik dwing geen rectificatie of schadevergoeding af bij een omroep of programma. Die bevoegdheid hebben we in Nederland gelegd bij de rechter, de hoogste macht in onze rechtstaat, omdat dit raakt aan het principe van redactionele vrijheid en dus de fundamentele vrijheid van de pers. Voor een rectificatie moet een klager naar de rechter.

Ik leg een journalistieke productie langs de lat van de Journalistieke Code. Journalisten die werken voor de publieke omroepen (dus ook buitenproducenten en freelancers) worden geacht zich aan deze richtlijnen te houden. Eventuele sancties op het niet naleven van de code zijn aan hoofd- en eindredacties en uiteindelijk aan de omroepen, maar niet aan mij.

Invalshoek
Vooropgesteld is dat we hier niet te maken hebben met een programma dat alle kanten van een zaak zegt te tonen. De invalshoek van het programma is op de website duidelijk weergegeven (“waar bewoners zich het slachtoffer voelen van voortdurend bestuurlijk onrecht en in conflict zijn met het lokale bestuur of met elkaar”). Het wordt door de regisseur – ook in een gesprek met mij – steeds gedefinieerd als: “Wat maakt iemand tot een opstandeling? Waarom gelooft iemand niet meer in het gewone politieke proces?”

Het programma hanteert niet – zoals een onderzoeksjournalistieke reportage zou doen – de vorm dat de uitkomsten van een researchproces aan het publiek worden voorgelegd. Wel vindt voor het programma onderzoek plaats, per aflevering zes weken research. De makers gaan vervolgens bij de aanpak uit van een vorm van (rechts)ongelijkheid tussen de ‘opstandeling’ en de ‘andere krachten’ zoals bestuurders en ambtelijke organisaties. Cruciaal is dat het hier gaat om het zich slachtoffer voelen. Deze insteek zorgt ervoor dat de makers meekijken met één kant van de kwestie en keuzes maken, zowel in enscenering, vormgeving en montage als in de inhoudelijke aspecten die in het programma worden verwerkt. Die vrijheid hebben makers, ook binnen een journalistiek kader, en dat kan ertoe leiden dat niet alle voorhanden zijnde informatie in een programma aan de orde komt of met evenveel nadruk verteld wordt.

De gekozen invalshoek en de mogelijke gevolgen daarvan (bijvoorbeeld het bieden van veel ruimte aan een centrale figuur/figuren om de eigen kant van het verhaal uit te leggen; meer uitnodigend dan kritisch interviewen) kunnen in het geval van Opstandelingen, zeker ín het programma, sterkere nadruk gebruiken. Een keuze maken mág, maar wees er uiterst transparant over. Omdat over het programma blijkbaar misverstanden kunnen ontstaan, hebben de programmamakers hier zelf inmiddels toe besloten.

Aanpak en werkwijze
Omdat het een journalistiek programma betreft, moet een verhaal wel op een feitelijk fundament berusten. Daar heeft de klager bij een aantal fragmenten uit het programma specifieke kritiek op. Zijn overkoepelend punt is dat de makers (regisseur en presentator) de kant van het verhaal van de hoofdpersoon niet voldoende kritisch bevragen, en hem met onvolledige of onjuiste informatie laten wegkomen. Daardoor ontstaat een onjuist en schadelijk beeld van gemeente, ambtenaren en burgers van Bergen.

De makers stellen daarentegen dat het er in het programma niet om draait om uit te leggen wie er gelijk heeft, maar om te laten zien hoe een kwestie zó uit de hand kan lopen dat iemand een opstandeling wordt. En in dat proces zijn een eenzijdige blik van hoofdpersonen en het vervolgens uitvergroten, omkeren of negeren van informatie belangrijke fenomenen. Daarmee staan de makers, de klager en ik op een lastig journalistiek kruispunt.

Een groot aantal van de kritiekpunten van de klager wortelt in de specifieke insteek van het programma. Het gaat niet zozeer om wie gelijk heeft, maar om hoe een conflict kan escaleren, waarbij de underdog – de ‘opstandeling’ – als hoofdpersoon wordt gekozen. Dramatisch begrijpelijk: een strijdend burger is interessanter om naar te kijken dan een bestuurlijk proces of ambtelijke organisatie. Maar het is ook journalistiek gezien interessant om de beweegredenen van boze burgers te laten zien.

Het programma componeert vervolgens – soms meer en soms minder zichtbaar – om het punt van het gelijk heen en presenteert de onderliggende informatie over het conflict hoofdzakelijk vanuit één gezichtshoek, fundamenteel anders dan bijvoorbeeld een onderzoeksjournalistiek programma dit zou doen. Al is dat in deze aflevering ook niet exclusief het geval: er zit in het programma wel een aantal passages uit een interview met de burgemeester, degene die door de hoofdpersoon als kwade genius wordt gezien.

Grenzen aan de ruimte
Mag een journalistiek programmamaker, als deze vooral één kant aan een verhaal wil laten zien, dan van alles, omdat de hoofdpersoon dat nu eenmaal zo ziet of zegt of voelt? Geeft het feit dat iemand zich tekortgedaan ‘voelt’ programmamakers een vrijbrief om niet uitputtend aan te tonen of dit ‘voelen’ op waarheid gebaseerd is? Ik zie veel ruimte, maar er zijn ook grenzen.

Aantijgingen (zeker wanneer deze een strafrechtelijke connotatie hebben of als smadelijk gekwalificeerd kunnen worden) mogen niet zonder wederhoor of context blijven. Waar expliciete beschuldigingen uitgesproken worden, ook door een geïnterviewde hoofdpersoon, moet een programmamaker iets doen. Bijvoorbeeld: een aantijging van corruptie moet bevraagd, geduid of weersproken worden. Dat gebeurde hier in een enkel geval niet (of niet duidelijk genoeg).

Conclusie
Positie kiezen kan, ook in een journalistiek programma van de publieke omroepen. Daarin op basis van research meer ruimte geven aan de visie en opvattingen van één hoofdrolspeler is niet verboden. Glashelder moet wel zijn dat dát is wat het programma is: geen feitelijke reconstructie maar ontrafelen hoe iemand die zich gemangeld voelt, tot boze burger wordt. Dit oogmerk en de consequenties ervan voor de werkwijze en het uiteindelijke product staan voor dit programma op de bijbehorende website beschreven, maar moeten ook ín het programma duidelijker gemaakt worden. Daar zijn de programmamakers het mee eens.

De specifieke insteek brengt mogelijk eerder een invoelende dan een kritische houding mee. En niet alle voorhanden zijnde informatie zal gelijkwaardig behandeld worden. Ook dat kan, al is daarmee niet gezegd dat een programmamaker in alle gevallen de kant van een hoofdpersoon kan kiezen. Wat in dit programma overigens ook niet gebeurt: de presentator neemt de hoofdpersoon ook vriendelijk de maat en laat hem op een enkel moment kritisch naar zichzelf kijken zonder dat hij daarmee ‘opstandeling-af’ is. Wel had dit vaker gemogen, en meer kritische vragen hadden de getoonde tegenstellingen niet aan scherpte doen verliezen.

Door aanpak en insteek is een serie als Opstandelingen een productie op een lastig kruispunt van gelijk hebben en ongelijk voelen. Het is journalistiek interessant en geoorloofd om ook eens aan de andere kant van de straat te gaan staan en proberen uit te leggen hoe een burger een opstandeling wordt. Maar wel even goed uitkijken bij het oversteken!

Foto: Margo Smit ombudsman NPO

Meer 'Politiek':

Fonds voor toerisme, innovatie en evenementen

24 januari 2020

De gemeente stelt jaarlijks maximaal € 50.000 beschikbaar

Gemeente Bergen beschikt sinds maart 2014 over een toerisme-en innovatiefonds. Dit fonds is bedoeld voor innovatieve initiatieven...

College gaat voor duurzame herbouw De Beeck

24 januari 2020

Door de grote inspanning van voormalig wethouder Jan Houtenbos kunnen we de Beeck te herbouwen

Het college heeft besloten de gemeenteraad voor te stellen De Beeck te herbouwen. In het voorstel staat dat het gebouw...

Heeft u 'Prangende vragen aan het college?'

24 januari 2020

Interviewer Ruud Bredewold stelt vragen aan de KiesLokaal wethouder Erik Bekkering

U kunt iedere vraag stellen die betrekking heeft op de portefeuille van de wethouder. Stuur uw vraag naar: [email protected]

Ook Bergen tekent bezwaar aan tegen voortdurende nachtelijke vlieghinder Schiphol

24 januari 2020

Lang niet alle nachtvluchten van belang

Sinds de sluiting van de oostelijke nachtelijke aanvliegroute (kortweg Artip2C) op de Polderbaan van Schiphol in 2015 ervaart de regio Haarlem-IJmond-Alkmaar...

Toelichting op verhoging verblijfsrecreanten- en strandhuisjes vergunningen

24 januari 2020

Onterecht gebruik openbare parkeerplaatsen

Op 12 december heeft de gemeenteraad de nieuwe tarieven voor het parkeren vastgesteld. De prijzen zijn gemiddeld met 1,5 procent verhoogd.

Gemeente Bergen opteert voor waarnemend burgemeester

23 januari 2020

De bedoeling is dat de waarnemend burgemeester op 3 maart 2020 kan starten in Bergen

Zoals u bekend is, neemt mevrouw Hetty Hafkamp op 2 maart 2020 afscheid als burgemeester van de gemeente Bergen.

Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) maakt ouderen tot zondebok

17 januari 2020

De gemeenten hebben gelijk dat de vergrijzing tot hogere kosten voor de ouderenzorg leidt

Het is onaanvaardbaar dat de VNG ouderen tot zondebok én sluitpost van de gemeentebegroting maakt.

Bergenaar Gerard Kohler Statenlid voor FvD

17 januari 2020

Ik ga me concentreren op Natura 2000. We moeten de ambitie daar echt bijstellen

Wie zijn de nieuwe volksvertegenwoordigers die na de verkiezingen aan de slag zijn gegaan in de Provinciale Staten?

Er komt nogal wat bij kijken: benoeming, herbenoeming, klankbordgesprekken en afscheid van een burgemeester

17 januari 2020

In maart neemt burgemeester Hetty Hafkamp afscheid

De rol van een burgemeester. Die uitdagingen brengen verwachtingen met zich mee. Zo krijgt de rolinvulling van de burgemeester als bestuurder op het terrein van openbare orde...

Denk mee over zonneparken en windmolens

17 januari 2020

Waar en wanneer: De Blinkerd op woensdag 22 januari van 18:45 - 21:45 uur

Op termijn krijgt iedereen te maken met het verdwijnen van aardgas en het grootschalig opwekken van energie.

Geheim stuk wordt niet door raadsleden gelezen

17 januari 2020

Wethouder Valkering toont aan dat het wel degelijk ter inzage lag

Eerder deze week melde het NHD dat niet een lid van de commissie bestemmingsplannen van Bergen afgelopen dinsdag het geheime document heeft...

De rust is inmiddels wedergekeerd, na oud en nieuw, maar...

10 januari 2020

Vuurwerkverbod voor consumenten wint aan steun. Komt er in Bergen ook een vuurwerkverbod?

Een algemeen vuurwerkverbod voor consumenten krijgt steeds meer steun. Uit een representatief onderzoek van bureau Citisens onder 7000 mensen...

Nieuwjaarswensen fractievoorzitters politieke partijen gemeente Bergen NH voor 2020

10 januari 2020

Filmverslag van Mediapartner RTV80

Ruud Bredewold interviewt fractievoorzitters van Bergense politieke partijen.

Nieuwjaarstoespraak 2020 burgemeester Hetty Hafkamp

10 januari 2020

Met dank aan cameraman Cor Dekker en mediapartner RTV80

Burgemeester Hafkamp: "Bestuurscultuurschaamte is het woord van het jaar." En "Wat een zegen dat 2019 achter ons ligt."

126 wethouders kwamen in 2019 ten val, waarvan 4 in de gemeente Bergen

10 januari 2020

Reactie: Columnist Rob van de Pas

Het afgelopen jaar zijn 126 van de 1144 wethouders in Nederland gedwongen om af te treden.

Officiële opening wandelroute Zanegeest

3 januari 2020

Rondje Zanegeest weer mogelijk na sanering voormalige vuilstort

Weidevogels, de eeuwenoude strandwal, iconische stolpboerderijen: wandelaars genieten van natuur en historie in het weidegebied tussen...

Bergense ex-wethouder Odile Rasch neemt het op voor Alkmaarse burgemeester Bruinooge

3 januari 2020

Aanleiding is een artikel in het Noord Hollands Dagblad

Beste redactie, wat een wonderlijke timing voor een hoofdredactionele bespiegeling op het functioneren van de burgemeester.

Lezers met een mening: Open brief aan Raad en College van B&W

3 januari 2020

Wat gebeurt er met het Paddenpad?

Ergens binnen onze gemeente is het afgelopen jaar een plan opgekomen iets te doen aan het Paddenpad. Dat bleek in maart toen...

Schoorl in de media: Schoorl Community geeft inwoners duindorp een stem...

20 december 2019

"We willen mensen met elkaar verbinden"

"We willen de inwoners van duindorp Schoorl meer aan elkaar verbinden en hun stem laten horen." Zo omschrijft oprichtster Eveline...

Restafval brengen mogelijk bij alle milieustraten BUCH-gemeenten

20 december 2019

Alle dagen van de week open (behalve zondag)

Vanaf 1 januari 2020 zijn alle inwoners van de gemeenten Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo met hun afval welkom bij...

FlessenpostTV: "Prangende vragen aan het college"

20 december 2019

Ruud Bredewold interviewt wethouder Klaas Valkering

FlessenpostTV beoogt de kijkers zo goed mogelijk op de hoogte te brengen over de ontwikkelingen in het gemeentehuis.

Fonds voor toerisme, innovatie en evenementen

20 december 2019

De gemeente stelt jaarlijks maximaal € 50.000 beschikbaar

De gemeente Bergen beschikt sinds maart 2014 over een toerisme- en innovatiefonds. Dit fonds is bedoeld voor innovatieve initiatieven...

Inzet voor nieuwbouw, investeringen en aanpak verduurzaming woningvoorraad vastgelegd

20 december 2019

Doorstroming

Kennemer Wonen, haar huurdersorganisaties en de BUCH-gemeenten hebben de ‘Jaarplannen 2020’ ondertekend waarin ...

De Partij van de Arbeid Bergen verheugd over doorgaan herbouw De Beeck

20 december 2019

De verzekeraar heeft een deadline gesteld waarop de bouw gestart moet zijn...

"Zo houden we vast aan de belofte die na de brand aan de inwoners is gedaan dat de multifunctionele accommodatie inclusief zwembad...

In 28 (van de 31) planschade-eisen krijgen de eigenaren geen gelijk van Raad van State

18 december 2019

Bergen wint grootste planschadezaak van Nederland en houd daarmee 30 miljoen euro in kas

De afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State heeft vandaag (18 december) in totaal 31 uitspraken gedaan over verzoeken van eigenaren...

Gemeente gaat vergunning verlenen voor omvorming naaldbos

16 december 2019

De gemeente en de provincie zijn al eerder overeengekomen dat 94% van het bos in de Schoorlse Duinen blijft bestaan

Door Staatsbosbeheer is een aanvraag ingediend om circa twintig hectare naaldbos om te vormen tot duingrasland.

Lezers met een mening: Haye van der Werf

14 december 2019

Dit gedrag, zo’n houding zijn welhaast onvergeeflijk en worden ook niet gerechtvaardigd door de, soms kwalijke, rol van de sociale media

In het verleden heb ik u wel eens aangesproken op inhoudelijke zaken of de gebezigde politieke procedures.

Reactie VVD Bergen op opstappen wethouder Houtenbos

13 december 2019

Chemie ontbrak...

Op de raadsvergadering van 13 december 2019 heeft VVD wethouder Jan Houtenbos zijn ontslag aangeboden wegens het ontbreken van "chemie"...

Lezers met een mening: Dirk Blaauboer

13 december 2019

De slapende Horeca en Bergense middenstand

Het verbaast mij dat er rondom de discussie van verhuur in de gemeente Bergen er geen enkel geluid van de horeca of van de middenstand te horen is...

Jeugdfonds Sport & Cultuur breidt doelgroep uit

13 december 2019

Ook kinderen in minimagezinnen doen mee

Eind november hebben de colleges van Bergen, Heiloo en Castricum ingestemd met uitbreiding van de doelgroep, die gebruik kan maken van het Jeugdfonds Sport & Cultuur.

Nieuwjaarsreceptie gemeente Bergen

3 januari 2020

U bent van harte welkom!

Het college van Bergen nodigt u graag uit voor de nieuwjaarsreceptie van de gemeente op maandag 6 januari 2020.

Vuurwerk kopen of afsteken in Bergen?

13 december 2019

Dit zijn de regels...

Over ruim drie weken wordt 2020 alweer ingeluid. Traditiegetrouw wordt het nieuwe jaar warm welkom geheten met veel vuurwerk.

FlessenpostTV: Prangende vragen aan kwartiermaker Theo van Eijk

13 december 2019

Ruud Bredewold interviewt Theo van Eijk

Ruud Bredewold stelt ‘Prangende vragen’ aan Theo van Eijk. FlessenpostTV beoogt de kijkers zo goed mogelijk op de hoogte te brengen...

VVD-wethouder Jan Houtenbos stapt op

13 december 2019

Filmpje van mediapartner RTV80

Wethouder Jan Houtenbos (VVD) kondigt aan het begin van de gemeenteraadsvergadering op 12 december zijn aftreden aan.

Terug